อุบาสกและอุบาสิกาคู่หนึ่ง เดินทางมาเยี่ยมลานธรรมวัดพุทธปัญญา เนื่องจากได้อ่านข่าวทางหน้าหนังสือพิมพ์หลายฉบับ โดยเฉพาะได้ติดตามการตอบปัญหาธรรมะที่ลานธรรมแล้วอยากจะมาสนทนาอย่างใกล้ชิดสักครั้ง เมื่อมาถึงแล้วบรรยากาศดีมากอากาศไม่ร้อนไม่หนาวนัก จึงเริ่มสนทนาธรรมด้วยการตั้งปัญหาเรื่อง นามรูป ว่า ท่านอาจารย์ครับ กระผมศึกษาธรรมะมาไม่นานนัก ยังแยกรูปและนามไม่ออก ขอความกรุณา ท่านอาจารย์ช่วยชี้แนะด้วยครับ
            ท่านประธานลานธรรมจึงเริ่มต้นว่า ความจริง นามกับรูปจะทำงานสัมพันธ์กันชนิดแยกจากกันไม่ได้เลย เช่นตาเห็นรูป ตาเป็นรูป เห็นเป็นรูป แต่รู้ว่า เป็นอะไร เป็นนาม หรือพูดสั้นๆในวงการธรรมะว่า เห็นเป็นรูป รู้เป็นนาม หูกับเสียงเป็นรูป ได้ยินเป็นรูป รู้ว่าเป็นเสียงอะไร เป็นนาม นี้คือตัวอย่างความสัมพันธ์ระหว่างรูปและนามที่แสนจะใกล้ชิด ชนิดไม่มีอะไรจะมาแยกให้จากกันได้นอกจากความตายเท่านั้น
            อุบาสกถามต่อไปว่า ถ้าจะให้คำจำกัดความกันชัดๆละครับว่า รูปคืออะไร นามคืออะไร จะทำให้การศึกษาธรรมะชัดเจนขึ้นหรือไม่ครับ
            ท่านประธานลานธรรมตอบว่า จริงอย่างคุณโยมแนะนำนั่นแหละ ถ้าอย่างนั้นอาตมาจะลองจำกัดความดูนะว่าชัดดีไหม
            สิ่งที่รับรู้สัมผัสได้ ทาง ตา หู จมูก ลิ้น กาย เรียกว่า รูป เช่น ผม ขน เล็บ ฝัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก โต๊ะ เก้าอี้ หม้อ กระทะ ตะหลิว รถยนต์ รถจักรยาน ดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ ท้องฟ้า ทะเล แม่น้ำ ฟ้ารองฟ้าแลบ เสียงดนตรี เสียงด่า ล้วนเป็นรูปทั้งสิ้น
            สิ่งที่รู้ได้ด้วยใจ เช่น รัก โลภ โกรธ เกลียด ชัง อิจฉา ริษยา ระทม หนักใจ อึกอัดใจ เรียกว่านาม
            หรืออาจจะเรียกสั้นๆว่ากายกับจิต
            การศึกษาธรรมะในทางพระพุทธศาสนาก็เริ่มต้นที่การทำความเข้าใจเรื่องนามรูป ความเคลื่อนไหวของนามรูป นามเคลื่อนที่ไปได้เร็วกว่ารูป เช่นนามคิดว่าจะไปวัด นั่นหมายความว่า นามได้ไปถึงวัดแล้ว แต่รูปยังอยู่ที่บ้าน บางคนอ้วนถ้วนสมบูรณ์สุขภาพฝ่ายรูปอยู่ในขั้นดี แต่สุขภาพฝ่ายนามกำลังแย่ เช่นเวลารถติดบนถนน รูปนั่งอยู่บนรถแต่นามออกมาวิ่งรอบๆรถ หรือล่วงหน้าไปบ้าน ไปโน้นไปนี้ กลับมาดูอีกที ร้องอ้าวรูปไม่ไปไหนสักที นามก็เลยรับทุกข์แทนใหญ่เลย
            ความต้องการของรูปมีจำกัด เช่นการรับประทานอาหารแต่ละมื้อ กระเพาะเป็นรูป บรรจุได้ไม่มากนัก แล้วปล่อยให้ย่อยไปตามกฎธรรมชาติ แต่ความต้องการของนามไม่มีที่สิ้นสุด แม้รูปจะต้องการอาหารวันละสามมื้อ แต่ความต้องการของนามไม่จำกัด อยากได้เงินมาเก็บไว้สักสี่ห้าพันล้าน เมื่อได้เงินมาสี่ห้าพันล้านก็ยังไม่พอ ต้องการเป็นหมื่นล้าน ต้องการสิ่งนั้น สิ่งนี้ที่เป็นเหตุให้เป็นทุกข์ วิตกกังวล เป็นความทุกข์ที่ตั้งต้นจากนาม แล้วแสดงออกมาทางรูป
            เช่นเวลาที่ใครคนใดคนหนึ่งตะโกนด่าใครคนใดคนหนึ่ง เป็นการเริ่มโกรธที่นาม แล้วย้ายมาแสดงความโกรธออกทางสีหน้าท่าทางเป็นรูป เข้าใจง่ายๆว่า นามสั่ง รูปทำตาม หรือใจเป็นนาย กายเป็นบ่าวนั่นเอง
            การฝึกฝนเพื่อให้กายกับจิตมีความสมบูรณ์เพื่อการเข้าถึงความเป็นมนุษย์ที่แท้จึงต้องฝึกกันทั้งสองทางคือ ฝึกทั้งกาย คือรูปและนาม ควบคู่กันไป เพราะเมื่อใดสุขภาพกายดีและสุขภาพจิตดี ชีวีก็เป็นสุขจริงไหม
            อุบาสกและอุบาสิกาต่างพนมมือขึ้นแล้วรับพร้อมกันว่า เข้าใจแจ่มแจ้งเสียที มืดมานานแล้ว คราวนี้ต้องสว่างไปแน่ๆ